«Uşaq hər şeydən tez bezir», «dərsdən gələndə yatır», «yaşıdları qaçır, o oturur» — tez yorulma valideynlərin nevroloqa ən çox gətirdiyi şikayətlərdən biridir. Yorğunluğun özü diaqnoz deyil, əlamətdir; onun arxasında ən çox gündəlik rejimlə bağlı səbəblər (yuxu, qidalanma, ekran), sonra ümumi tibbi səbəblər (qanazlığı, infeksiyalar, qalxanabəndər vəz), daha nadir hallarda isə nevroloji və əzələ xəstəlikləri durur. Nevroloqun işi bu səbəbləri ardıcıl ayırd etməkdir — «vitamin yazmaq» deyil.
Yorğunluq, yoxsa əzələ zəifliyi?
Bu iki şeyi ayırmaq müayinənin açarıdır. Yorğunluq ümumi enerjisizlikdir: uşaq istəmir, tez bezir, amma istəsə pilləkəni çıxa bilir. Əzələ zəifliyi isə gücün obyektiv azalmasıdır: pilləkəni çıxmaqda, yerdən qalxmaqda (əlləri ilə dizlərinə dayaqlanır), qaçışda yaşıdlarından geri qalır, ayaq ucunda yeriyir, tez-tez yıxılır, əlləri ilə başını daramaqda çətinlik çəkir. Əzələ zəifliyi nevroloqun təcili diqqət etdiyi əlamətdir.
Ən çox rast gəlinən səbəblər
- Yuxu: yuxu müddətinin azlığı (məktəblidə 9–11 saat, yeniyetmədə 8–10 saat lazımdır), gec yatma, gecə oyanmalar, xorultu və yuxuda nəfəs fasilələri (adenoidlər), ekranın yatmazdan əvvəl istifadəsi
- Qidalanma: səhər yeməyinin buraxılması, dəmir çatışmazlığı və qanazlığı, D vitamini çatışmazlığı, az su içmə
- Ekran və hərəkətsizlik: uzun ekran vaxtı, az fiziki fəaliyyət
- Keçirilmiş infeksiyalar: virus infeksiyasından sonra bir neçə həftə davam edən yorğunluq
- Əhval: stress, narahatlıq, depressiv əlamətlər — yeniyetmələrdə tez-tez yorğunluq kimi özünü göstərir
- Dərslərin və məşğələlərin yükü
Tibbi və nevroloji səbəblər
Qalxanabənzər vəzin funksiyasının azalması, xroniki infeksiyalar, allergik xəstəliklər, ürək və tənəffüs problemləri, şəkərli diabet. Nevroloji tərəfdən: tez-tez təkrarlanan baş ağrısı və miqren (uşaqların 58%-də nə vaxtsa baş ağrısı olur), gündüz fərq edilməyən qısa absans tutmaları, bəzi antiepileptik və allergiya dərmanlarının yan təsiri, yuxu pozğunluqları (narkolepsiya nadir, amma vacibdir), əzələ və sinir-əzələ xəstəlikləri (zəifliklə birlikdə), diqqət çatışmazlığının «diqqətsiz» forması. Xroniki yorğunluq sindromu uşaq və yeniyetmələrdə nadir diaqnozdur (meta-analizə görə 18 yaşa qədər təxminən 0,5%) və yalnız digər səbəblər istisna edildikdən sonra qoyulur.
Müayinə planı
- Ətraflı söhbət: yorğunluğun başlama vaxtı və gedişi, yuxu gündəliyi (1–2 həftə), qidalanma, ekran vaxtı, dərs yükü, əhval, ailədə oxşar hallar.
- Nevroloji müayinə: əzələ gücü (yerdən qalxma, pilləkən, barmaq ucunda və dabanda yeriş), refleksler, koordinasiya, nevroloji status; boy-çəki, qan təzyiqi, dəri və selikli qişaların rəngi.
- Laborator analizlər (göstərişə görə): qanın ümumi analizi, ferritin, D vitamini, qalxanabənzər vəz hormonları, şəkər; zəiflik varsa — əzələ fermentləri (KFK).
- Əlavə müayinələr: yuxuda nəfəs pozğunluğunda LOR və yuxu müayinəsi; «dalıb qalma» epizodlarında EEQ; əzələ zəifliyində elektroneyromioqrafiya və genetik müayinə.
Tez-tez verilən suallar
Uşağa vitamin versəm keçər?
Çatışmazlıq analizlə təsdiqlənibsə, bəli, onun müalicəsi kömək edir. Səbəbi bilmədən vitamin vermək vaxt itkisidir və əsl səbəbi gizlədə bilər.
Yeniyetmə səhərlər oyana bilmir, günortadan sonra enerjilidir
Bu, yeniyetmə yaşında bioloji yuxu ritminin gecəyə sürüşməsinin tipik mənzərəsidir. Sabit yatma-oyanma saatı, səhər işığı, axşam ekranın məhdudlaşdırılması kömək edir. Əhval və dərs çətinlikləri varsa, müayinə lazımdır. Yuxu, ekran və uşaq beyni
Tez yorulan uşağı idmandan azad etmək lazımdır?
Əksinə, müntəzəm orta intensivlikli hərəkət yorğunluğu azaldır. Yalnız əzələ zəifliyi və ya ürək-tənəffüs səbəbi müəyyən edildikdə yük fərdi tənzimlənir.
Nə vaxt tələsmək lazımdır?
Zəiflik sürətlə artırsa, uşaq yeriyə bilmirsə, udma və nəfəs çətinliyi varsa, yorğunluqla birlikdə baş ağrısı və qusma, qızdırma, çəki itkisi varsa — təcili müayinə.
Elmi mənbələr
Səhifədəki tibbi məlumatlar aşağıdakı elmi nəşrlərə əsaslanır (PubMed).
- Lim EJ və b. (2020). Systematic review and meta-analysis of the prevalence of chronic fatigue syndrome/myalgic encephalomyelitis (CFS/ME) J Transl Med. PMID 32093722
- Daoud AS və b. (1997). Effectiveness of iron therapy on breath-holding spells J Pediatr. PMID 9108851
- Abu-Arafeh I və b. (2010). Prevalence of headache and migraine in children and adolescents: a systematic review of population-based studies Dev Med Child Neurol. PMID 20875042
Tibbi baxış: Dr. Aynurə İbrahimovaSon yenilənmə:
Bu səhifədəki məlumat maarifləndirmə xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir. Uşağınızla bağlı narahatlığınız varsa, müayinəyə yazılın. Təcili hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.