Uşaqlarda hiperaktivlik və DEHB: əlamətlər, diaqnoz, müalicə

Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozğunluğu (DEHB) beynin diqqəti, impulsları və fəallığı tənzimləyən şəbəkələrinin inkişaf xüsusiyyətidir. Dünya üzrə 102 tədqiqatın meta-analizinə görə 18 yaşa qədər uşaqların təxminən 5%-də rast gəlinir və bu rəqəm ölkədən asılı olaraq çox dəyişmir. DEHB tərbiyə səhvi, «şıltaqlıq» və ya şəkərin çoxluğu deyil; amma düzgün dəstək olmadan öyrənməyə, dostluğa və özünəinama ciddi təsir edir.

Əlamətlər

Diqqətsizlik: detallara fikir vermir, səhvlər edir; tapşırığı başlayıb bitirmir; danışanda sanki eşitmir; əşyalarını itirir; asanlıqla yayınır; uzun diqqət tələb edən işdən qaçır.

Hiperaktivlik və impulsivlik: oturmalı olduğu yerdə qalxıb gəzir; əlləri-ayaqları daim hərəkətdədir; çox danışır; sual bitməmiş cavab verir; növbə gözləyə bilmir; başqalarının sözünü kəsir; «mühərrik taxılmış kimi»dir.

Üç forma var: əsasən diqqətsiz (qızlarda daha çox və çox vaxt gözdən qaçır), əsasən hiperaktiv-impulsiv, qarışıq.

Diaqnoz necə qoyulur

Amerika Pediatriya Akademiyasının klinik tövsiyəsinə görə diaqnoz 4 yaşdan 18 yaşa qədər qoyula bilər və bunun üçün əlamətlər ən azı 6 ay davam etməli, ən azı iki mühitdə (ev və bağça/məktəb) görünməli və uşağın funksiyasına mane olmalıdır. Qiymətləndirmə valideyn və müəllim sorğularını, inkişaf və tibbi tarixçəni, nevroloji müayinəni və yanaşı vəziyyətlərin (öyrənmə çətinlikləri, narahatlıq, tiklər, yuxu pozğunluğu, eşitmə və görmə problemləri, absans tutmaları) yoxlanmasını əhatə edir. EEQ və MRT DEHB-nin diaqnozu üçün göstəriş deyil; EEQ yalnız «dalıb qalma» epizodları absans tutmasına bənzəyirsə təyin edilir.

Nevroloqun rolu: oxşar mənzərə verən vəziyyətləri (epilepsiya, yuxu pozğunluğu, eşitmə itkisi, inkişaf geriliyi, dərmanların təsiri) istisna etmək, diaqnozu dəqiqləşdirmək və müalicə planını qurmaq. Lazım gəldikdə uşaq psixiatrı və psixoloq cəlb olunur.

Müalicə

4–6 yaş

Birinci seçim valideyn təlimi əsaslı davranış terapiyasıdır: valideyn uşağın davranışını idarə etmə üsullarını öyrənir (aydın qaydalar, dərhal və ardıcıl əks-əlaqə, müsbət davranışın gücləndirilməsi). Dərman bu yaşda yalnız davranış terapiyası kifayət etmədikdə və funksiya ciddi pozulduqda müzakirə olunur.

6 yaşdan yuxarı

Tövsiyələrə görə dərman müalicəsi və davranış dəstəyi birlikdə ən yaxşı nəticəni verir. Dərmanlar diqqəti və impuls nəzarətini yaxşılaşdırır; doza fərdi seçilir, təsir və yan təsirlər (iştaha, yuxu, əhval) müntəzəm izlənir. Məktəbdə dəstək tədbirləri — ön sırada oturma, tapşırıqların hissələrə bölünməsi, hərəkət fasilələri, əlavə vaxt — planın bir hissəsidir.

Evdə nə kömək edir

Sabit gündəlik rejim və yuxu; qısa, aydın göstərişlər; vizual cədvəllər; gündəlik fiziki fəaliyyət; ekranın yatmazdan əvvəl məhdudlaşdırılması; kiçik uğurların dərhal qeyd olunması; cəza əvəzinə nəticənin ardıcıllığı.

Tez-tez verilən suallar

Hiperaktivlik yaşla keçər?

Hərəkətlilik yeniyetməlikdə azalmağa meyllidir, amma diqqət və impuls problemləri bir çox uşaqda davam edir. Erkən və davamlı dəstək məktəb uğursuzluğunun, özünəinamın itirilməsinin və risk davranışlarının qarşısını alır.

Dərman asılılıq yaradır? Uşağı «robot» edir?

Düzgün seçilmiş dozada dərman asılılıq yaratmır və uşağın şəxsiyyətini dəyişmir; o, diqqəti idarə etməyə kömək edir. Doza çox olduqda həddindən artıq sakitlik və iştahasızlıq ola bilər — bunlar nəzarətlə düzəldilir. Qərar həmişə ailə ilə birlikdə verilir.

Bağçada hərəkətli uşağa dərhal DEHB demək olar?

Xeyr. Məktəbəqədər yaşda hərəkətlilik normanın bir hissəsidir; diaqnoz iki mühitdə davamlı və funksiyaya mane olan əlamətlər üçündür, 4 yaşdan əvvəl qoyulmur.

EEQ çəkdirmək lazımdır?

DEHB-nin diaqnozu üçün yox. EEQ yalnız qıcolma şübhəsi, «dalıb qalma» epizodları və ya başqa nevroloji əlamət olduqda təyin edilir. EEQ müayinəsi

Bu səhifədəki məlumat maarifləndirmə xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir. Uşağınızla bağlı narahatlığınız varsa, müayinəyə yazılın. Təcili hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.

Uşaqlarda hiperaktivlik və diqqət çatışmazlığı (DEHB)